Người để lại năm địa danh ở Thăng Long - Hà Nội

ưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi là người để lại khá nhiều dấu ấn, địa danh ở Thăng Long như: Dinh Ông Mạc, xứ đồng Ông Mạc, bến Ông Mạc, cửa ô Ông Mạc và phố Mạc Đĩnh Chi.
Đó là Mạc Đĩnh Chi tự là Tiết Phu, người làng Lũng Động, huyện Chí Linh (nay thuộc xã Nam Tân, huyện Nam Sách). Ông sinh năm Nhâm Thân (1272) trong một gia đình nông dân nghèo, nhưng tổ tiên lại là nhà khoa bảng. Cụ bốn đời của Mạc Đĩnh Chi là Mạc Hiển Tích, từng đỗ tiến sĩ năm Bính Dần, niên hiệu Quang Hựu thứ hai, triều Lý Nhân Tông, làm quan tới chức Thượng Thư (tương đương bộ trưởng ngày nay).

Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng thần đồng, kiến thức uyên thâm ngay từ khi còn nhỏ. Niên hiệu Hưng Long thứ 12 đời Trần Anh Tông, Mạc Đĩnh Chi thi đỗ Trạng Nguyên khoa thi Thái học sinh, năm Giáp Thìn (1304). Sau đó 4 năm ông được cử đi sứ sang Tàu để giữ hòa hiếu với nhà Nguyên nhằm giữ yên bờ cõi Đại Việt. Nhờ tài ứng đối văn chương ông được vua Nguyên nể phục, phong làm "Lưỡng quốc Trạng nguyên".

Đi sứ trở về, ông được vua Trần sủng ái, tin cậy. Sang đời Trần Hiển Tông ông được sung chức Nhập nội hành khiển, tả bộc xạ, một chức vụ tương đương với Tể tướng.

Mạc Đĩnh Chi làm quan trong triều, nhà riêng của ông ở Nam Xá (có lẽ là Cơ Xá Nam) thành Thăng Long, tục gọi là dinh ông Mạc.

Chính tại dinh ông Mạc đã nảy sinh một giai thoại mà Sách Đại Việt sử ký toàn thư (tập hai - trang 109) ghi như sau: "Đĩnh Chi là người liêm khiết, sống rất đạm bạc. Vua rất hiểu ông, sai người ban đêm, đem mười quan tiền (thời bấy giờ mua được khoảng hai con trâu) bỏ vào nhà ông. Hôm sau, Đĩnh Chi vào chầu, tâu vua hay chuyện đó. Vua bảo không ai đến nhận, cho khanh lấy mà tiêu".

Mạc Đĩnh Chi thưa: "Tâu hoàng thượng, nếu tiền đó do hạ thần đổ công đổ sức làm ra thì mới là của hạ thần chứ. Tự nhiên mà ăn sẵn thì thần không bao giờ dám làm; xin hoàng thượng cho nhập vào công quỹ". Mạc Đĩnh Chi để bao tiền đó rồi vái lạy nhà vua, ra về.

Bóng quan trạng vừa khuất ngoài cánh cửa, vua cười nói: "Quan trạng nguyên quả là người chính trực. Nghe đồn đại nhiều về đức tính thanh liêm của ông, nay trẫm mới tin là dân chúng ca ngợi không ngoa. Số tiền kia có phải ở đâu xa lạ. Chính đêm qua, trẫm sai người để trước dinh ông Mạc, xem ông ta xử lý thế nào? Ai ngờ mới sáng ra ông ta đã mang đến nhập kho. Thật là một vị quan liêm khiết".

Câu chuyện mười quan tiền trước dinh ông Mạc từ đó, được nhân dân khắp kinh thành truyền tụng.

+ Bia chùa Thanh Nhàn dựng năm Canh Hưng thứ 28 (1767) có ghi: "Ở kinh đô, tại phường Yên Xá, xứ đồng Ông Mạc, có một gò đất từ xưa vẫn coi là một ngọn núi".

Như vậy ở Thăng Long có nhiều xứ đồng trong đó có xứ đồng Ông Mạc. Trong sách "Toàn thư" có ghi: "Tháng 11 năm Canh Tý (1600) làm cầu phao qua sông Cái ở bến Ông Mạc".

Như vậy là sông Cái, đoạn qua Thăng Long, có nhiều bến, trong đó có một bến gọi là bến Ông Mạc.

+ Trong dịp ra kinh đô chữa bệnh cho Thái tử Cán, Hải Thượng Lãn Ông có viết trong Thượng kinh ký sự: "Ngày mồng 10 tháng 9 (âm lịch) từ sáng tinh mơ, còn trăng, tôi đi ra cửa ô ông Mạc. Cửa thành chưa mở, lính canh thấy có thẻ "Hành quân phù" mới mở cửa cho đi".

Như vậy là Thăng Long có nhiều cửa ô, trong đó có cửa ô Ông Mạc (nay là cửa ô Lãng Xuyên).

Ngoài ra, ở Hà Nội còn có phố Mạc Đĩnh Chi, nằm trong khu vực bán đảo Ngũ Xã bên bờ đồng, hồ Trúc Bạch. Ở phố này còn có ngôi đình của thôn Ngũ Xã, nay là số nhà 13, thờ Nguyễn Minh Không, tương truyền là ông tổ của nghề đúc đồng. Tên phố này có từ thời Pháp thuộc.

Như vậy, danh nhân Mạc Đĩnh Chi của Hải Dương đã để lại khá nhiều dấu ấn, địa danh ở Thăng Long như: Dinh Ông Mạc, xứ đồng Ông Mạc, bến Ông Mạc, cửa ô Ông Mạc và phố Mạc Đĩnh Chi. Hiếm thấy danh nhân nào có được vinh dự lớn lao như thế, để lại tới 5 địa danh ở Thăng Long - Hà Nội và một giai thoại về đức liêm khiết, mà tới nay, hơn 700 năm sau, người dân Việt Nam còn lưu luyến nhắc đến.

LƯU ĐỨC Ý